در سالهای اخیر، هر بار که نرخ ارز در ایران جهش میکند، نام استیو هانکه اقتصاددان آمریکایی دوباره در شبکههای اجتماعی فارسی دیده میشود . او بارها با استناد به دادههای بازار ارز، تورم ایران را بسیار بالاتر از آمارهای رسمی اعلام کرده است. در یکی از تازهترین اظهارنظرهایش، هانکه تورم سالانه ایران را ۱۱۶ درصد برآورد کرده و در همان حال عدد ۷۷.۲ درصد را که به عنوان تورم رسمی اعلام شده، نادرست دانسته است.
به این اختلاف بزرگ فقط یک دعوای آماری نیست. پشت آن، دو روش متفاوت برای فهم تورم قرار دارد. یکی روش رسمی مبتنی بر شاخص قیمت مصرفکننده و دیگری روشی که هانکه با تکیه بر بازار ارز به کار میبرد.
در این گزارش از آکادمی پاداش برای فهم اینکه چرا هانکه چنین اعدادی اعلام میکند، به پروژهای نگاه میکنیم که او سالهاست روی آن کار میکند؛ ردیابی اقتصادهایی که ممکن است وارد ابرتورم شوند.
تصویر 1 – توئیت تازه استیو هانکه در شبکه X
چرا استیو هانکه دست از سر ریال برنمیدارد؟
استیو هانکه استاد اقتصاد کاربردی در دانشگاه جانز هاپکینز است و بخش مهمی از شهرت او به پژوهشهایی برمیگردد که درباره ابرتورم انجام داده است. او یکی از پژوهشگرانی است که تاریخ ابرتورم در جهان را به شکل سیستماتیک بررسی کرده و مواردی مانند آلمان دهه ۱۹۲۰، یوگسلاوی دهه ۹۰، زیمبابوه و ونزوئلا را مطالعه کرده است. در همین چارچوب، هانکه پروژهای را طراحی کرده که هدف آن ردیابی تورم در اقتصادهای بیثبات است. در این پروژه، کشورهایی که با تورم بالا، سقوط ارزش پول ملی و بیثباتی ارزی روبهرو هستند به طور مداوم بررسی میشوند. دلیل تمرکز هانکه بر ایران دقیقاً همین است. اقتصاد ایران در سالهای اخیر ترکیبی از چند عامل را تجربه کرده است:
- تورم مزمن و بالا
- کاهش شدید ارزش ریال
- شکاف میان نرخ رسمی و بازار آزاد ارز
- نوسانهای شدید در بازار ارز
از نگاه هانکه، چنین شرایطی معمولاً پیشدرآمد بحرانهای پولی بزرگتر است. به همین دلیل او تغییرات ارزش ریال را بهدقت دنبال میکند. در واقع، برای هانکه بازار ارز چیزی شبیه دماسنج اقتصاد است. اگر ارزش پول ملی به سرعت سقوط کند، او آن را نشانهای از تورم پنهان یا تورمی میداند که هنوز در آمارهای رسمی دیده نمیشود.
پروژه ردیابی ابرتورم چگونه کار میکند
پروژهای که هانکه در آن فعال است، بر یک هدف مشخص تمرکز دارد؛ شناسایی اقتصادهایی که ممکن است وارد ابرتورم شوند.
در ادبیات اقتصاد، ابرتورم تعریف مشخصی دارد. طبق تعریف معروف اقتصاددان آمریکایی فیلیپ کیگن، وقتی تورم ماهانه از ۵۰ درصد عبور کند، اقتصاد وارد مرحله ابرتورم شده است. در چنین شرایطی قیمتها میتوانند در مدت کوتاهی چند برابر شوند. هانکه معتقد است آمارهای رسمی معمولاً با تأخیر منتشر میشوند و بنابراین ممکن است نتوانند آغاز چنین بحرانهایی را به سرعت نشان دهند.
به همین دلیل او به دادههایی روی میآورد که به صورت روزانه در دسترس هستند؛ مهمترین آنها نرخ ارز است. در این پروژه، تغییرات نرخ ارز در کشورهایی که پول ملی آنها بیثبات است به طور پیوسته بررسی میشود. اگر ارزش پول ملی به سرعت کاهش پیدا کند، این تغییر به عنوان نشانهای از افزایش تورم در نظر گرفته میشود.
روش هانکه؛ از دلار تا نرخ تورم
پایه نظری روش هانکه به مفهوم برابری قدرت خرید (PPP) در اقتصاد بینالملل برمیگردد. این نظریه میگوید در بلندمدت، تفاوت تورم میان دو کشور باید در نرخ ارز آنها منعکس شود. اگر تورم در یک کشور بیشتر باشد، پول آن کشور در برابر ارزهای خارجی تضعیف میشود. هانکه از همین رابطه استفاده میکند؛ او تغییرات نرخ ارز در بازار آزاد را بررسی میکند و از آن برای تخمین تورم استفاده میکند.
به بیان ساده، اگر دلار در برابر ریال به سرعت گران شود، هانکه این اتفاق را نشانه تورم بالاتر در اقتصاد ایران میداند. او سپس این تغییرات را به صورت آماری تبدیل به نرخ تورم سالانه میکند. نتیجه چنین محاسبهای در برآورد اخیر او به عدد ۱۱۶ درصد رسیده است؛ عددی که بسیار بالاتر از تورم ۷۷.۲ درصدی اعلامشده در آمار رسمی است.
تصویر 2 – نمایی ازافزایش تورم سالانه ایران بر اساس روش هانکه
چرا روش هانکه طرفدار دارد
با وجود انتقادهایی که به آن وارد میشود، روش هانکه چند ویژگی دارد که باعث شده مورد توجه برخی تحلیلگران قرار گیرد. اول اینکه این روش سریع است. بازار ارز هر روز اطلاعات جدید تولید میکند، در حالی که آمار رسمی تورم معمولاً با فاصله زمانی منتشر میشود. دوم اینکه نرخ ارز اغلب انتظارات اقتصادی را منعکس میکند. اگر فعالان اقتصادی انتظار تورم بالاتر داشته باشند، تقاضا برای ارز افزایش مییابد و قیمت آن بالا میرود. به همین دلیل، برخی سرمایهگذاران بازار ارز را نوعی شاخص پیشرو برای تورم میدانند.
نقدهای جدی به روش هانکه
با این حال، بسیاری از اقتصاددانان نسبت به روش هانکه انتقاد دارند. مهمترین نقد این است که نرخ ارز همیشه بازتاب مستقیم تورم نیست. در کشورهایی که تحت فشارهای سیاسی یا تحریم قرار دارند، بازار ارز ممکن است تحت تأثیر عوامل غیر اقتصادی نیز قرار گیرد. برای مثال، اخبار سیاسی، محدودیتهای تجاری یا حتی شوکهای کوتاهمدت میتوانند نرخ ارز را تغییر دهند، بدون آنکه همان اندازه بر قیمت کالاها اثر بگذارند.
نقد دوم به نظریه برابری قدرت خرید مربوط میشود. این نظریه در بلندمدت بهتر عمل میکند، اما در کوتاهمدت ممکن است رابطه میان نرخ ارز و تورم ضعیفتر باشد. نقد سوم به ساختار بازار ارز در برخی اقتصادها مربوط است. اگر بازار ارز محدود یا کمعمق باشد، تغییرات قیمت ممکن است بیشتر ناشی از هیجان و کمبود عرضه باشد تا تورم واقعی. به همین دلیل، منتقدان میگویند استفاده مستقیم از نرخ ارز برای تخمین تورم میتواند در برخی موارد عدد تورم را بزرگتر از واقعیت نشان دهد.
ایران در اتاق انتظار ابرتورم؟
با وجود اختلاف نظر درباره روش محاسبه، یک نکته میان بیشتر اقتصاددانان مشترک است. تورم در اقتصاد ایران در سطحی بسیار بالا قرار دارد. چه عدد ۷۷.۲ درصد را مبنا قرار دهیم و چه برآورد ۱۱۶ درصدی هانکه را، هر دو نشان میدهند که قدرت خرید پول ملی تحت فشار شدید قرار دارد. اما آیا ایران وارد ابرتورم شده است؟
بر اساس تعریف کلاسیک اقتصاد، پاسخ منفی است. ابرتورم زمانی رخ میدهد که تورم ماهانه از ۵۰ درصد عبور کند. ایران هنوز فاصله قابل توجهی با این آستانه دارد. با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند اقتصاد ایران در وضعیتی قرار دارد که میتوان آن را تاق انتظار ابرتورم نامید؛ وضعیتی که در آن تورم بالا تثبیت شده و هر شوک ارزی یا مالی میتواند آن را تشدید کند.
نگاهی تازه به تورم
بحثی که استیو هانکه درباره تورم ایران مطرح میکند، بیش از آنکه صرفاً درباره یک عدد باشد، درباره روش نگاه به تورم است. در یک سو، آمارهای رسمی قرار دارند که بر پایه شاخص قیمت مصرفکننده محاسبه میشوند و تصویری مبتنی بر سبد واقعی کالاها ارائه میدهند. در سوی دیگر، روش هانکه قرار دارد که با استفاده از نرخ ارز تلاش میکند تغییرات تورم را سریعتر شناسایی کند.
هر کدام از این دو رویکرد مزایا و محدودیتهای خود را دارند. اما هر دو یک پیام مشترک دارند: اقتصاد ایران همچنان با تورم بسیار بالا روبهروست و ارزش ریال تحت فشار قرار دارد. تا زمانی که این شرایط ادامه داشته باشد، تحلیلهای استیو هانکه و پروژه ردیابی تورم او همچنان به ایران توجه خواهد داشت؛ زیرا در نگاه او، نوسانهای ریال فقط یک تغییر در بازار ارز نیست، بلکه نشانهای از تنش عمیق در ساختار پولی اقتصاد است.
فرهنگ نجاتیان هستم، کارشناس ارشد اقتصاد.
علاقهمند به کاوش بازارها و راهی که بازار با آن دنیا را تغییر میدهد.
کوششم بر این است که با پژوهش در این مسیر دانش اقتصادی رو در جهان مالی پررنگتر کنم
