به گزارش پاداش در خاورمیانه امروز، امنیت دیگر فقط یک مفهوم نظامی یا سیاسی نیست. امنیت به یک دارایی اقتصادی تبدیل شده است. وقتی گزارش اکونومیست از درخواست عربستان از دونالد ترامپ برای تعویق هرگونه اقدام نظامی علیه ایران تا پایان موسم حج خبر می دهد، این خبر را نباید فقط در چارچوب دیپلماسی یا ملاحظات مذهبی خواند. پشت این درخواست، یک محاسبه دقیق اقتصادی قرار دارد؛ محاسبه ای که نشان می دهد حج و عمره حالا به بخشی مهم از راهبرد رشد عربستان بدل شده اند و هر تنش منطقه ای می تواند مستقیما برنامه های توسعه این کشور را تهدید کند.
عربستان در سال های اخیر تلاش کرده است تا از اقتصاد صرفا نفتی فاصله بگیرد و منابع تازه ای برای درآمد، اشتغال و جذب سرمایه ایجاد کند. در این مسیر، گردشگری به یکی از مهم ترین ستون های چشم انداز 2030 تبدیل شده است. در این میان، حج فقط یک مراسم دینی نیست، بلکه بخشی از موتور اقتصادی جدید عربستان است؛ موتوری که بدون ثبات منطقه ای، به سختی روشن می ماند.
گردشگری چگونه به ستون جدید اقتصاد جهانی تبدیل شد؟
صنعت سفر و گردشگری در سال 2024 حدود 11 تریلیون دلار به تولید ناخالص داخلی جهان اضافه کرده و نزدیک به 10 درصد از GDP جهانی را به خود اختصاص داده است. این عدد فقط یک آمار بزرگ نیست، بلکه نشانه ای از تغییر در ساختار اقتصاد جهانی است. در دنیایی که بسیاری از کشورها به دنبال تنوع بخشی به درآمدهای خود هستند، گردشگری به یک مزیت رقابتی تبدیل شده است.
گردشگری فقط هتل و پرواز نیست. این صنعت زنجیره وسیعی از خدمات را در بر می گیرد؛ از حمل و نقل و اقامت تا رستوران، خرده فروشی، خدمات مالی، فناوری، سرگرمی و اشتغال محلی. به همین دلیل، رشد گردشگری در بسیاری از کشورها به معنی افزایش فعالیت در بخش های مختلف اقتصادی است.
عربستان نیز این واقعیت را به خوبی درک کرده است. این کشور می خواهد سهم گردشگری از اقتصاد خود را تا سال 2030 به حدود 10 درصد GDP برساند. این در حالی است که این سهم در حال حاضر حدود 5 درصد برآورد می شود. چنین جهشی بدون سرمایه گذاری سنگین، بازسازی تصویر بین المللی کشور و تامین امنیت پایدار ممکن نیست.
حج و عمره؛ قلب تپنده گردشگری مذهبی عربستان
در راهبرد جدید عربستان، حج و عمره فقط یک سنت مذهبی نیستند، بلکه یک مزیت ساختاری و غیرقابل جایگزین به حساب می آیند. بسیاری از کشورها برای جذب گردشگر باید برند بسازند، جاذبه خلق کنند و سال ها برای اعتمادسازی زمان بگذارند. اما عربستان از پیش صاحب یکی از مهم ترین کانون های مذهبی جهان اسلام است.
همین ویژگی باعث شده حج و عمره به هسته سخت برنامه توسعه گردشگری عربستان تبدیل شوند. میلیون ها زائر هر ساله وارد این کشور می شوند و این رفت و آمد عظیم، به شکل مستقیم و غیرمستقیم بر بازار اقامت، پرواز، حمل و نقل شهری، خدمات درمانی، خرده فروشی و زیرساخت های شهری اثر می گذارد.
برآوردهای مختلف نشان می دهد که صنعت مرتبط با حج می تواند تا میانه دهه 2030 به حدود 36.8 میلیارد دلار در سال برسد. این یعنی حج دیگر فقط یک مراسم مذهبی نیست، بلکه یک صنعت کامل است. در چنین شرایطی، هر اختلال در امنیت منطقه یا در تصویر عمومی عربستان می تواند ضربه ای جدی به کل این زنجیره وارد کند.
چرا ثبات در موسم حج یک ضرورت اقتصادی است؟
حج یک رویداد قابل جابه جایی نیست. تقویم آن مشخص و غیرقابل انعطاف است. برخلاف بسیاری از رویدادهای اقتصادی یا فرهنگی که می توانند به تعویق بیفتند یا زمان بندی خود را تغییر دهند، حج در یک بازه زمانی معین برگزار می شود و هرگونه بحران سیاسی یا نظامی در همان مقطع، می تواند آثار فوری و گسترده ای بر حضور زائران و درآمدهای مرتبط داشته باشد.
اگر در آستانه حج، فضای منطقه متشنج شود، نخستین اثر آن در حمل و نقل هوایی و رزرو سفر دیده می شود. شرکت های هواپیمایی برنامه های خود را بازنگری می کنند، زائران دچار تردید می شوند، برخی کشورها هشدار سفر صادر می کنند و بیمه ها هزینه های بالاتری مطالبه می کنند. نتیجه این فرایند، کاهش ورود زائران یا افزایش هزینه های مدیریت مراسم است.
برای عربستان که می خواهد برند خود را به عنوان مقصدی امن، منظم و پیشرفته تثبیت کند، برگزاری آرام حج اهمیتی فراتر از درآمد مستقیم دارد. این مراسم vitrine اصلی توانمندی عربستان در مدیریت گردشگری مذهبی و نمایش زیرساخت های جدید این کشور است. هر تنش امنیتی، نه فقط درآمد کوتاه مدت، بلکه اعتبار بلندمدت این برند را تهدید می کند.
ارتباط درخواست عربستان از ترامپ با منطق اقتصادی چیست؟
وقتی ریاض از ترامپ می خواهد هرگونه حمله به ایران را تا پایان موسم حج به تعویق بیندازد، در واقع دارد از یک دارایی اقتصادی زمان بندی شده محافظت می کند. این رفتار نشان می دهد که عربستان در حال بازتعریف اولویت های خود است. اگر در گذشته، بسیاری از تحولات منطقه ای از زاویه تقابل های سیاسی و امنیتی دیده می شد، امروز منافع اقتصادی و ملاحظات مربوط به گردشگری وزن بیشتری پیدا کرده اند.
این درخواست، نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشانه نوعی واقع گرایی اقتصادی است. عربستان می داند که در اقتصاد جدید خود، هر بحران منطقه ای می تواند بر ورودی های غیرنفتی اثر منفی بگذارد. همچنین می داند که حج، بخشی از نقشه بزرگ تری است که قرار است این کشور را از وابستگی شدید به نفت دور کند.
در چنین فضایی، تعویق درگیری به معنی خرید زمان برای حفظ ثبات، جلوگیری از آسیب به بازار گردشگری و صیانت از پروژه های توسعه ای است. این همان جایی است که اقتصاد بر تصمیم سیاسی سایه می اندازد.
چشم انداز 2030 بدون امنیت منطقه ای ممکن نیست
چشم انداز عربستان فقط یک برنامه اقتصادی نیست، بلکه پروژه ای برای بازسازی چهره کشور در سطح بین المللی است. این برنامه بر گسترش سرمایه گذاری خارجی، توسعه زیرساخت، رشد بخش خصوصی و افزایش سهم گردشگری در اقتصاد تاکید دارد. اما همه این اهداف یک پیش شرط اساسی دارند: ثبات.
سرمایه گذار خارجی در فضای پرریسک وارد نمی شود. گردشگر در منطقه ای که هر لحظه احتمال درگیری دارد، احساس اطمینان نمی کند. حتی پروژه های بلندپروازانه شهری و تفریحی نیز در سایه ناامنی، جذابیت خود را از دست می دهند. به همین دلیل، ثبات منطقه ای برای عربستان دیگر فقط یک انتخاب دیپلماتیک نیست، بلکه یکی از پایه های اصلی موفقیت چشم انداز 2030 است.
داده های اخیر نیز این نگرانی را تایید می کنند. با وجود روند بازیابی گردشگری در جهان، خاورمیانه در نیمه نخست سال گذشته با حدود 4 درصد کاهش ورود گردشگران نسبت به دوره مشابه روبه رو شد. این کاهش شاید در ظاهر کوچک به نظر برسد، اما برای کشوری که می خواهد رشد گردشگری را به موتور اقتصاد خود تبدیل کند، یک هشدار جدی است.
برند امن؛ مهم ترین سرمایه عربستان در بازار گردشگری
در دنیای امروز، تصمیم برای سفر فقط بر اساس قیمت یا جاذبه طبیعی گرفته نمی شود. تصویر مقصد در شبکه های اجتماعی، خبرهای رسانه ای، تجربه کاربران و احساس امنیت، نقش تعیین کننده ای در انتخاب مقصد دارند. نسل جدید گردشگران، به ویژه نسل زد، بیش از گذشته به تجربه سفر و ادراک امنیت حساس است.
برای همین، عربستان فقط به دنبال برگزاری حج نیست؛ این کشور می خواهد از حج به عنوان سکوی تثبیت برند ملی خود استفاده کند. ریاض تلاش می کند نشان دهد که می تواند میلیون ها نفر را با نظم، امنیت و کیفیت خدمات بالا مدیریت کند. این تصویر، فقط برای زائران مذهبی اهمیت ندارد؛ بلکه برای کل پروژه گردشگری عربستان مهم است.
اگر این برند آسیب ببیند، بازسازی آن به زمان و هزینه زیادی نیاز خواهد داشت. در صنعت گردشگری، اعتماد یک بار از دست برود، به آسانی بازنمی گردد. از این زاویه، درخواست تعویق جنگ را می توان تلاشی برای محافظت از سرمایه نمادین و اقتصادی عربستان دانست.
حج به عنوان سرمایه نرم در شطرنج ژئوپلیتیک
حج فقط یک منبع درآمد نیست. این مراسم برای عربستان یک سرمایه نرم مهم نیز به شمار می رود. کشوری که مدیریت مهم ترین آیین جمعی جهان اسلام را در اختیار دارد، می تواند از این موقعیت در روابط منطقه ای و بین المللی خود نیز بهره بگیرد. وقتی منافع اقتصادی جهان اسلام، شرکت های هواپیمایی، بازار خدمات و حتی دولت های مختلف به برگزاری آرام حج گره بخورد، هزینه بی ثباتی برای همه بازیگران بالا می رود.
به همین دلیل، عربستان می تواند از آرامش حرمین به عنوان یک اهرم بازدارنده استفاده کند. هرچه پیوند میان ثبات منطقه و منافع اقتصادی بازیگران بیشتر شود، احتمال همراهی آنان با سیاست کاهش تنش نیز افزایش می یابد. این همان جایی است که گردشگری از یک فعالیت اقتصادی ساده فراتر می رود و به بخشی از شطرنج ژئوپلیتیک تبدیل می شود.
جمع بندی
خبر درخواست عربستان از ترامپ برای تعویق اقدام نظامی علیه ایران تا پایان موسم حج، بیش از آنکه صرفا یک خبر سیاسی باشد، نشانه ای از تغییر در اولویت های راهبردی ریاض است. عربستان امروز به خوبی می داند که مسیر آینده اقتصادش از دل نفت به تنهایی عبور نمی کند. این کشور روی گردشگری، به ویژه گردشگری مذهبی، به عنوان یکی از پایه های اصلی رشد آینده حساب باز کرده است.
در چنین شرایطی، حج فقط یک مناسک دینی نیست؛ یک دارایی اقتصادی، یک سرمایه نرم و یک ابزار مهم برای تثبیت برند ملی عربستان است. اگر این کشور خواهان تحقق اهداف چشم انداز 2030 است، چاره ای جز حفظ ثبات و کاهش ریسک های منطقه ای ندارد.
به زبان ساده، عربستان در حال دفاع از یک فصل مهم در تقویم اقتصادی خود است. تعویق جنگ در این معنا، نه فقط تعویق یک درگیری، بلکه تلاشی برای حفظ موتور تازه ای است که قرار است اقتصاد این کشور را در دهه آینده به حرکت درآورد. در جهانی که امنیت و اقتصاد بیش از همیشه در هم تنیده شده اند، گردشگری برای عربستان دیگر یک گزینه جانبی نیست؛ قلب تپنده استراتژی توسعه آن است.
فرهنگ نجاتیان هستم، کارشناس ارشد اقتصاد.
علاقهمند به کاوش بازارها و راهی که بازار با آن دنیا را تغییر میدهد.
کوششم بر این است که با پژوهش در این مسیر دانش اقتصادی رو در جهان مالی پررنگتر کنم
