در سالهای اخیر ابزارهای مالی متنوعی در بازار سرمایه ایران ایجاد شدهاند که هدف آنها فراهم کردن روشهای مختلف برای سرمایهگذاری در بورس است. یکی از این ابزارهای نسبتاً جدید، صندوق سرمایه گذاری اهرمی هستند. این صندوق اهرمی به گونهای طراحی شدهاند که بتوانند بازدهی بیشتری نسبت به بازار سهام ایجاد کنند، اما در مقابل سطح ریسک آنها نیز بالاتر از بسیاری از صندوقهای سرمایهگذاری دیگر است. به همین دلیل شناخت دقیق سازوکار این صندوقها برای هر سرمایهگذاری اهمیت زیادی دارد. در این مقاله تلاش میکنیم صندوق اهرمی را به زبان ساده و از پایه معرفی کنیم.
صندوق اهرمی چیست؟
صندوق اهرمی نوعی صندوق سرمایهگذاری در بازار سرمایه است که با استفاده از سازوکاری به نام اهرم مالی تلاش میکند بازدهی بیشتری نسبت به بازار سهام ایجاد کند. در این نوع صندوق، سرمایههای جمعآوریشده از سرمایهگذاران، در داراییهایی مانند سهام شرکتهای بورسی سرمایهگذاری میشود. تفاوت اصلی صندوق اهرمی با سایر صندوقهای سهامی در این است که ساختار آن به گونهای طراحی شده که تغییرات بازدهی بازار را تقویت میکند. به بیان ساده:
اگر بازار سهام رشد کند، بازدهی صندوق اهرمی میتواند بیشتر از رشد بازار باشد و اگر بازار دچار افت شود، کاهش ارزش صندوق نیز میتواند شدیدتر از بازار باشد.
برای ایجاد این ویژگی، صندوقهای اهرمی از ساختار خاصی در واحدهای سرمایهگذاری استفاده میکنند. در این صندوقها معمولاً دو نوع واحد سرمایهگذاری وجود دارد که باعث میشود میزان ریسک و بازده میان سرمایهگذاران به شکل متفاوتی تقسیم شود. بخشی از سرمایهگذاران با پذیرش ریسک بیشتر، امکان کسب سود بالاتری دارند و در مقابل گروهی دیگر با ریسک کمتر، بازدهی محدودتری دریافت میکنند. این سازوکار باعث شکلگیری اهرم مالی در صندوق میشود و در نهایت باعث میشود عملکرد صندوق در شرایط مختلف بازار نسبت به صندوقهای معمولی نوسان بیشتری داشته باشد.
مفهوم اهرم مالی چیست؟
اهرم مالی یکی از مفاهیم مهم در بازارهای مالی است که به استفاده از یک سازوکار برای افزایش اثر سود یا زیان سرمایهگذاری اشاره دارد. در واقع زمانی که از اهرم مالی استفاده میشود، تغییرات بازدهی یک دارایی نسبت به حالت عادی بزرگتر میشود. به بیان ساده، اهرم مانند یک تقویتکننده عمل میکند؛ به این معنا که اگر سرمایهگذاری سودآور باشد، میزان سود میتواند بیشتر از حالت معمول باشد و در مقابل اگر سرمایهگذاری با زیان همراه شود، مقدار زیان نیز بیشتر خواهد شد. به همین دلیل ابزارهایی که از اهرم مالی استفاده میکنند معمولاً بازدهی بالقوه بالاتر اما در عین حال ریسک بیشتری دارند.
در صندوقهای اهرمی این مفهوم از طریق ساختار خاص صندوق پیادهسازی میشود. در این صندوقها بخشی از سرمایهگذاران با پذیرش ریسک بالاتر، امکان دریافت بازدهی بیشتری را به دست میآورند و همین موضوع باعث میشود بازدهی آنها نسبت به تغییرات بازار تقویت شود. در نتیجه زمانی که بازار سهام روند صعودی دارد، بازدهی واحدهای اهرمی میتواند چند برابر رشد بازار باشد. البته همین ویژگی در شرایط نزولی نیز عمل میکند و ممکن است کاهش ارزش سرمایهگذاری نیز با شدت بیشتری رخ دهد. به همین دلیل درک مفهوم اهرم مالی برای افرادی که قصد سرمایهگذاری در صندوقهای اهرمی دارند اهمیت زیادی دارد، زیرا این ابزارها در مقایسه با بسیاری از صندوقهای سرمایهگذاری دیگر نوسان و ریسک بالاتری دارند.
ساختار صندوق اهرمی
صندوقهای اهرمی از نظر ساختار با بسیاری از صندوقهای سرمایهگذاری دیگر تفاوت دارند. مهمترین تفاوت آنها این است که سرمایهگذاران در این صندوقها در قالب دو نوع واحد سرمایهگذاری به نام واحدهای عادی و ممتاز وارد میشوند. این ساختار باعث میشود که ریسک و بازده سرمایهگذاری میان سرمایهگذاران به شکل متفاوتی توزیع شود. در واقع طراحی صندوق به گونهای است که بخشی از سرمایهگذاران بازدهی محدودتر اما ریسک کمتری داشته باشند، در حالی که گروه دیگری از سرمایهگذاران سود و زیان بیشتری را تجربه کنند. همین تفاوت در ساختار واحدها است که امکان ایجاد اهرم مالی را فراهم میکند.
واحدهای عادی در صندوق اهرمی
در صندوق سرمایه گذاری اهرمی، واحدهای عادی برای سرمایهگذارانی با سطح ریسکپذیری کمتر مناسبند. دارندگان این واحدها معمولاً بازدهی نسبتاً باثباتتری دریافت میکنند و نوسانات آنها در مقایسه با واحدهای ممتاز کمتر است. در واقع ساختار صندوق به شکلی تنظیم میشود که ابتدا بازده مشخصی برای واحدهای عادی در نظر گرفته شود و این موضوع باعث میشود سرمایهگذاران این بخش تا حدی از نوسانات شدید بازار در امان بمانند. به همین دلیل واحدهای عادی معمولاً برای افرادی مناسب هستند که تمایل دارند در بازار سهام سرمایهگذاری کنند اما در عین حال نمیخواهند در معرض نوسانات بسیار شدید قرار بگیرند.
در عمل، واحدهای عادی نوعی تعادل در ساختار صندوق ایجاد میکنند. این واحدها معمولاً دارای یک دامنه مشخص از بازدهی هستند و سود آنها نسبت به واحدهای ممتاز محدودتر است. به عبارت دیگر، حتی اگر صندوق عملکرد بسیار خوبی داشته باشد و بازدهی بالایی کسب کند، دارندگان واحدهای عادی تنها تا سقف مشخصی از این سود بهرهمند میشوند. در مقابل زمانی که عملکرد صندوق ضعیف باشد، بخشی از فشار زیان توسط واحدهای ممتاز جذب میشود و همین موضوع باعث میشود نوسان واحدهای عادی تا حدی کنترل شود. به همین دلیل این نوع واحدها در مقایسه با واحدهای ممتاز ریسک کمتری دارند، اما در عوض پتانسیل سود آنها نیز محدودتر است.
واحدهای ممتاز در صندوق اهرمی
واحدهای ممتاز بخش اصلی سازوکار اهرم مالی در صندوقهای اهرمی را تشکیل میدهند و معمولاً برای سرمایهگذارانی طراحی شدهاند که ریسکپذیری بالاتری دارند. دارندگان این واحدها در واقع سرمایهگذارانی هستند که آماده پذیرش نوسانات بیشتر در ازای احتمال کسب بازدهی بالاتر هستند. در ساختار صندوق، پس از آنکه بازده مشخصی به واحدهای عادی اختصاص داده شد، بخش عمده سود باقیمانده میان واحدهای ممتاز توزیع میشود. به همین دلیل در دورههایی که بازار سرمایه رشد قابل توجهی دارد، بازدهی واحدهای ممتاز میتواند به شکل قابل توجهی بیشتر از رشد بازار باشد.
البته همین ویژگی باعث میشود که در شرایط نزولی بازار نیز دارندگان واحدهای ممتاز با ریسک بیشتری مواجه شوند. زمانی که عملکرد صندوق ضعیف باشد و بازدهی آن کاهش پیدا کند، بخش قابل توجهی از زیان ابتدا متوجه واحدهای ممتاز میشود. به همین دلیل ارزش این واحدها میتواند نوسان بیشتری داشته باشد. در واقع واحدهای ممتاز نقش جذبکننده ریسک در ساختار صندوق را دارند و همین موضوع باعث میشود که در مقابل تحمل ریسک بیشتر، امکان کسب سود بالاتری نیز برای سرمایهگذاران این بخش فراهم شود.
نحوه عملکرد صندوقهای اهرمی
مدیر صندوقهای اهرمی سرمایهای را که از سرمایهگذاران جمعآوری شده را در داراییهای مختلف بازار سرمایه سرمایهگذاری میکند. بخش عمده این داراییها معمولاً شامل سهام شرکتهای بورسی است، اما ممکن است اوراق مالی یا سایر ابزارهای بازار سرمایه نیز در پرتفوی صندوق قرار داشته باشند. سود یا زیان حاصل از این سرمایهگذاریها سپس بر اساس ساختار صندوق میان واحدهای مختلف تقسیم میشود. ابتدا بازده مشخصی برای واحدهای عادی در نظر گرفته میشود و پس از آن سود یا زیان باقیمانده به واحدهای ممتاز منتقل میشود. این سازوکار باعث میشود تغییرات بازدهی برای دارندگان واحدهای ممتاز تقویت شود و در نتیجه مفهوم اهرم مالی در صندوق شکل بگیرد.
مزایا و کاربرد صندوقهای اهرمی
یکی از مهمترین مزایای صندوق سرمایه گذاری اهرمی امکان دستیابی به بازدهی بالاتر نسبت به بازار سهام است. به دلیل وجود سازوکار اهرم مالی، در دورههایی که بازار روند صعودی دارد، بازدهی واحدهای ممتاز صندوقهای اهرمی میتواند بیشتر از رشد شاخص یا بسیاری از صندوقهای سهامی باشد. این ویژگی باعث شده است که صندوقهای اهرمی به ابزاری جذاب برای سرمایهگذارانی تبدیل شوند که انتظار رشد بازار را دارند و به دنبال افزایش بازدهی سرمایهگذاری خود هستند.
از سوی دیگر، صندوقهای اهرمی به دلیل ساختار دوگانه واحدهای سرمایهگذاری، امکان انتخاب سطح ریسک را برای سرمایهگذاران فراهم میکنند. به این معنا که افراد میتوانند بسته به میزان ریسکپذیری خود در واحدهای عادی یا ممتاز سرمایهگذاری کنند. علاوه بر این، بسیاری از صندوقهای اهرمی به صورت قابل معامله در بورس فعالیت میکنند و واحدهای آنها مانند سهام در بازار خرید و فروش میشود. این موضوع باعث میشود سرمایهگذاران بتوانند در هر زمان از ساعات معاملات، به راحتی واحدهای صندوق را معامله کنند و از نقدشوندگی نسبتاً بالای این ابزار سرمایهگذاری بهرهمند شوند. در مجموع، صندوقهای اهرمی برای سرمایهگذارانی که شناخت مناسبی از شرایط بازار دارند و به دنبال استفاده از فرصتهای صعودی بازار هستند میتوانند کاربرد قابل توجهی داشته باشند.
ریسکهای صندوق سرمایه گذاری اهرمی
در کنار مزایای ذکر شده، صندوق اهرمی ریسکهای قابل توجهی نیز دارد. مهمترین ریسک این صندوقها مربوط به شرایط نزولی بازار است. از آنجا که ساختار صندوق باعث تقویت تغییرات بازار میشود، در زمان افت بازار نیز کاهش ارزش صندوق میتواند شدیدتر باشد. علاوه بر این ساختار پیچیدهتر این صندوقها نسبت به صندوقهای معمولی ممکن است برای برخی سرمایهگذاران تازهکار دشوار باشد و درک کامل سازوکار آنها نیازمند آشنایی بیشتر با مفاهیم بازار سرمایه است.
صندوقهای سرمایهگذاری اهرمی یکی از ابزارهای نسبتاً جدید در بازار سرمایه هستند که با استفاده از ساختار خاص خود امکان ایجاد بازدهی بالاتر از بازار را فراهم میکنند. در این صندوقها سرمایهگذاران در قالب واحدهای عادی و ممتاز وارد میشوند و همین ساختار باعث ایجاد اهرم مالی میشود. نتیجه این سازوکار آن است که در دورههای صعودی بازار، بازدهی صندوق میتواند از بازار بیشتر باشد، اما در مقابل ریسک آن نیز افزایش مییابد. به همین دلیل سرمایهگذاری در صندوقهای اهرمی بیشتر برای افرادی مناسب است که با نوسانات بازار سرمایه آشنا هستند و توانایی پذیرش ریسک بالاتری دارند.
