جام جهانی فوتبال تنها یک تورنمنت ورزشی نیست؛ این رویداد یکی از بزرگترین پدیدههای اقتصادی در جهان معاصر است. هر چهار سال یکبار، در فاصلهای کمتر از یک ماه، میلیاردها نفر در سراسر جهان چشم به مسابقاتی میدوزند که علاوه بر هیجان ورزشی، گردش مالی عظیمی ایجاد میکند. در واقع جام جهانی نقطهای است که در آن ورزش، رسانه، تبلیغات، گردشگری و حتی سیاست به هم میرسند و یک اقتصاد چندمیلیارددلاری را شکل میدهند.
به گزارش آکادمی پاداش درک اقتصادی این پدیده بدون نگاه به صنعت بزرگتر فوتبال ممکن نیست. فوتبال امروز بزرگترین صنعت ورزشی جهان است و برآوردها نشان میدهد گردش مالی آن در سطح جهانی به دهها میلیارد دلار در سال میرسد. در این میان، جام ملتها مهمترین رویداد این صنعت محسوب میشود؛ رویدادی که نهتنها بیشترین درآمد را برای نهاد ادارهکننده فوتبال جهان یعنی فیفا تولید میکند، بلکه بهعنوان موتور توجه جهانی، ارزش کل اقتصاد فوتبال را نیز افزایش میدهد.
جام جهانی؛ بزرگترین رویداد رسانهای ورزش
یکی از مهمترین دلایل قدرت اقتصادی این رویداد، مقیاس بیسابقه مخاطبان آن است. طبق گزارشهای فیفا، در جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه حدود ۳.۵ میلیارد نفر دستکم بخشی از مسابقات را تماشا کردند. در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر این رقم حتی بیشتر شد و تخمینها نشان میدهد بیش از پنج میلیارد نفر در سراسر جهان به نحوی درگیر این رویداد بودند.
بازی فینال بهتنهایی یکی از پربینندهترین رویدادهای رسانهای جهان است. برای مثال فینال جام جهانی ۲۰۲۲ میان آرژانتین و فرانسه بیش از یک میلیارد بیننده جهانی داشت. چنین سطحی از توجه رسانهای باعث میشود شبکههای تلویزیونی و پلتفرمهای پخش آنلاین حاضر باشند میلیاردها دلار برای حق پخش بازیها پرداخت کنند.
در اقتصاد رسانه، توجه مخاطب مهمترین سرمایه است. جام جهانی دقیقاً در همین نقطه قرار دارد؛ تمرکز عظیم توجه جهانی در یک بازه زمانی کوتاه. همین ویژگی آن را به یکی از ارزشمندترین محصولات رسانهای جهان تبدیل کرده است.
ساختار درآمدی
اگر جام جهانی را از منظر مالی بررسی کنیم، میتوان آن را به چند منبع اصلی درآمد تقسیم کرد. مهمترین این منابع حق پخش تلویزیونی است. در چرخه مالی ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲، فیفا مجموعاً حدود ۷.۶ میلیارد دلار درآمد ثبت کرد که بخش عمده آن از جام جهانی قطر به دست آمد. از این رقم، بیش از نیمی مربوط به فروش حق پخش مسابقات به شبکههای تلویزیونی و پلتفرمهای دیجیتال بود.
منبع مهم دیگر درآمد، قراردادهای اسپانسرینگ و شرکای تجاری است. برندهای جهانی مانند آدیداس، کوکاکولا، ویزا و هیوندای برای حضور در کنار برند جام جهانی صدها میلیون دلار هزینه میکنند. برای این شرکتها، جام جهانی فرصتی بینظیر برای دیده شدن در مقیاس جهانی است؛ رویدادی که میتواند در یک ماه مخاطبانی بیشتر از بسیاری از کمپینهای تبلیغاتی چندساله ایجاد کند.
در کنار این دو منبع اصلی، فروش بلیت و خدمات مهماننوازی نیز بخش دیگری از اقتصاد جام جهانی را تشکیل میدهد. در هر دوره میلیونها بلیت فروخته میشود و بستههای ویژه مهماننوازی برای شرکتها و افراد ثروتمند قیمتهای بسیار بالایی دارند. علاوه بر این، فروش کالاهای رسمی مانند پیراهن تیمها، توپ رسمی مسابقات و محصولات برند جام جهانی نیز بخشی از درآمد تجاری این رویداد را شکل میدهد.
جام جهانی و گردش مالی فیفا
این رویداد در واقع ستون اصلی ساختار مالی در فیفا محسوب میشود. برخلاف بسیاری از سازمانهای ورزشی که درآمدهای متنوعی دارند، بخش عمده درآمد فیفا به همین تورنمنت وابسته است. در چرخههای مالی اخیر، بیش از ۸۰ درصد درآمد فیفا مستقیماً به جام جهانی مربوط بوده است.
این درآمد سپس در قالب جوایز تیمها، کمک به فدراسیونهای ملی و برنامههای توسعه فوتبال در جهان توزیع میشود. برای نمونه در جام جهانی ۲۰۲۲ مجموع جوایز پرداختی به تیمها حدود ۴۴۰ میلیون دلار بود. قهرمان مسابقات بیش از ۴۰ میلیون دلار دریافت کرد و حتی تیمهایی که در مرحله گروهی حذف شدند نیز سهمی از این منابع مالی داشتند.
علاوه بر جوایز مستقیم، فیفا هر سال مبالغ قابل توجهی به فدراسیونهای فوتبال کشورهای مختلف اختصاص میدهد. این منابع مالی به توسعه زیرساختهای فوتبال، آموزش مربیان و برگزاری مسابقات در کشورهای مختلف کمک میکند. به این ترتیب، ثروت حاصل از این تورنومنت به نوعی در سراسر شبکه جهانی فوتبال توزیع میشود.
هزینههای سنگین میزبانی جام جهانی
در سوی دیگر این اقتصاد بزرگ، کشور میزبان قرار دارد. میزبانی جام جهانی فرصت بزرگی برای نمایش تواناییهای یک کشور در سطح جهانی است، اما این فرصت با هزینههای بسیار سنگین همراه است. کشورهای میزبان معمولاً باید میلیاردها دلار برای آمادهسازی زیرساختها هزینه کنند. ساخت یا بازسازی استادیومها، توسعه فرودگاهها، بهبود شبکه حملونقل شهری، افزایش ظرفیت هتلها و تأمین امنیت از جمله هزینههایی است که دولتها برای برگزاری جام جهانی متحمل میشوند.
برای مثال برزیل برای برگزاری جام جهانی ۲۰۱۴ حدود ۱۵ میلیارد دلار هزینه کرد. روسیه در سال ۲۰۱۸ حدود ۱۱ میلیارد دلار برای آمادهسازی مسابقات سرمایهگذاری کرد. در مورد قطر، به دلیل ساخت گسترده زیرساختها و پروژههای شهری، برخی برآوردها از بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری مرتبط با جام جهانی خبر میدهند. به همین دلیل بسیاری از اقتصاددانان معتقدند سود مستقیم مالی برای کشور میزبان همیشه قطعی نیست و گاهی هزینهها از درآمدهای مستقیم بیشتر میشود.
گردشگری؛ مهمترین منفعت میزبان
با وجود هزینههای بالا، یکی از مهمترین مزایای اقتصادی جام جهانی برای کشور میزبان، افزایش گردشگری است. در طول مسابقات میلیونها هوادار از سراسر جهان به کشور میزبان سفر میکنند و در بخشهای مختلف اقتصادی هزینه میکنند. این هزینهها شامل اقامت در هتلها، غذا در رستورانها، حملونقل شهری، خرید سوغاتی و شرکت در رویدادهای فرهنگی است.
در جام جهانی روسیه ۲۰۱۸ بیش از سه میلیون گردشگر خارجی وارد این کشور شدند. این حجم از گردشگری باعث شد شهرهای میزبان در مدت کوتاهی شاهد رونق چشمگیر فعالیتهای اقتصادی باشند. در برخی موارد، اثر گردشگری حتی پس از پایان مسابقات نیز ادامه پیدا میکند. کشورهایی که توانستهاند تصویر مثبتی از خود در رسانههای جهانی ارائه دهند، در سالهای بعد شاهد افزایش ورود گردشگران بودهاند.
جام جهانی بهعنوان موتور اقتصاد فوتبال
نقش اقتصادی این رویداد تنها به درآمد مستقیم محدود نمیشود. این مسابقات تأثیر عمیقی بر کل صنعت فوتبال دارند. توجه جهانی به فوتبال در زمان جام ملتها باعث میشود ارزش لیگها، باشگاهها و بازیکنان افزایش پیدا کند. برای مثال عملکرد درخشان یک بازیکن در مسابقات میتواند ارزش او را در بازار نقلوانتقالات چند برابر کند. نمونههای زیادی از این پدیده در تاریخ فوتبال دیده شده است؛ بازیکنانی که با درخشش در جام جهانی ناگهان به ستارههای جهانی تبدیل شدند و با قراردادهای چند ده میلیون دلاری به باشگاههای بزرگ منتقل شدند.
همچنین جام جهانی به رشد بازارهای رسانهای فوتبال کمک میکند. بسیاری از هواداران جدید فوتبال در کشورهای مختلف نخستین تجربه جدی خود از این ورزش را در زمان جام جهانی به دست میآورند و سپس به دنبال لیگها و باشگاههای مختلف میروند. به این ترتیب این مسابقات جهانی در عمل به تبلیغی جهانی برای کل صنعت فوتبال تبدیل میشود.
مقایسه جام جهانی با دیگر رویدادهای ورزشی
اگر جام جهانی را با دیگر رویدادهای بزرگ ورزشی مقایسه کنیم، جایگاه اقتصادی آن بهتر روشن میشود. بازیهای المپیک نیز رویدادی بسیار بزرگ است، اما به دلیل تنوع رشتهها، مخاطبان آن میان ورزشهای مختلف تقسیم میشود. در مقابل، جام جهانی تمام توجه را بر یک ورزش متمرکز میکند.
از نظر مخاطب رسانهای نیز جام جهانی اغلب از بسیاری از رویدادهای دیگر پیشی میگیرد. لیگهای بزرگ فوتبال مانند لیگ برتر انگلیس در طول یک فصل مخاطبان فراوانی دارند، اما تمرکز مخاطب در یک بازه کوتاه زمانی در جام جهانی باعث میشود ارزش رسانهای آن به شکل چشمگیری افزایش یابد. این تمرکز توجه همان چیزی است که رسانه از آن بهعنوان رویداد ابرمخاطب یاد میکند؛ رویدادی که میتواند در مدت کوتاهی حجم عظیمی از مخاطبان و سرمایه را جذب کند.
آینده اقتصاد جام جهانی
اقتصاد این پدیده ورزشی در حال تغییر و گسترش است. افزایش پلتفرمهای دیجیتال، رشد شبکههای اجتماعی و توسعه بازارهای جدید فوتبال در آسیا و آفریقا باعث شده ارزش رسانهای این مسابقات هر دوره بیشتر شود. از سال ۲۰۲۶ نیز ساختار جام جهانی تغییر خواهد کرد و تعداد تیمها از ۳۲ به ۴۸ تیم افزایش مییابد. این تغییر به معنای مسابقات بیشتر، مخاطبان بیشتر و در نتیجه درآمد بیشتر برای فیفا و شرکای تجاری آن خواهد بود. در عین حال رقابت میان کشورها برای میزبانی جام جهانی همچنان ادامه دارد، زیرا بسیاری از دولتها این رویداد را فرصتی برای نمایش قدرت اقتصادی، جذب سرمایه و افزایش اعتبار بینالمللی میدانند.
جمعبندی
جام جهانی فوتبال را میتوان یکی از مهمترین ابررویدادهای اقتصادی جهان دانست. این مسابقات با جذب میلیاردها بیننده، ایجاد میلیاردها دلار درآمد و تأثیرگذاری بر صنعت جهانی فوتبال، نقشی فراتر از یک تورنمنت ورزشی ایفا میکنند.
این رویداد ترکیبی از رسانه، تبلیغات، گردشگری و تجارت است. در مدت کوتاهی توجه جهانی به یک نقطه متمرکز میشود و همین تمرکز توجه، موتور اصلی تولید ارزش اقتصادی است. به همین دلیل، مسابقات جهانی فوتبال نهتنها جشن بزرگ فوتبال بلکه یکی از مهمترین موتورهای اقتصادی در صنعت ورزش جهان محسوب میشود.
فرهنگ نجاتیان هستم، کارشناس ارشد اقتصاد.
علاقهمند به کاوش بازارها و راهی که بازار با آن دنیا را تغییر میدهد.
کوششم بر این است که با پژوهش در این مسیر دانش اقتصادی رو در جهان مالی پررنگتر کنم
