بازده و ریسک اوراق قرضه چگونه محاسبه می‌شود؟

اگر می‌خواهید بدانید بازده واقعی یک اوراق بدهی چقدر است، صرفاً نگاه کردن به نرخ سود اسمی کافی نیست. سرمایه‌گذاران حرفه‌ای برای ارزیابی اوراق از شاخص‌هایی مانند بازده جاری (Current Yield)، بازده تا سررسید (Yield to Maturity یا YTM) و همچنین معیارهای ریسک مانند Duration و ریسک نرخ بهره استفاده می‌کنند. در این مقاله یاد می‌گیرید بازده و ریسک اوراق قرضه چگونه محاسبه می‌شود و هر شاخص چه کاربردی در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاری دارد.

نحوه محاسبه بازده و ریسک اوراق قرضه

سرمایه‌گذاری در اوراق قرضه یا اوراق بدهی معمولاً به عنوان یکی از کم‌ریسک‌ترین روش‌های سرمایه‌گذاری شناخته می‌شود، اما انتخاب یک اوراق مناسب تنها با بررسی نرخ سود اسمی امکان‌پذیر نیست. ممکن است دو اوراق با نرخ کوپن یکسان، بازده واقعی متفاوتی داشته باشند یا به دلیل تفاوت در سررسید، اعتبار ناشر و شرایط بازار، ریسک‌های کاملاً متفاوتی را به سرمایه‌گذار تحمیل کنند.

به همین دلیل سرمایه‌گذاران حرفه‌ای برای ارزیابی اوراق بدهی از شاخص‌هایی مانند بازده جاری (Current Yield)، بازده تا سررسید (Yield to Maturity یا YTM) و معیارهای سنجش ریسک مانند Duration استفاده می‌کنند. این شاخص‌ها نشان می‌دهند که یک اوراق تا چه اندازه سودآور است و تغییرات نرخ بهره یا شرایط اقتصادی چه اثری بر ارزش آن خواهد داشت.

اوراق قرضه چیست؟

اوراق قرضه (Bond) نوعی اوراق بهادار با درآمد ثابت است که دولت‌ها، شرکت‌ها یا سایر نهادها برای تأمین مالی منتشر می‌کنند. سرمایه‌گذار با خرید این اوراق در واقع مبلغی را به ناشر قرض می‌دهد و ناشر متعهد می‌شود در بازه‌های زمانی مشخص سودی تحت عنوان کوپن (Coupon) پرداخت کرده و در تاریخ سررسید نیز اصل سرمایه را بازگرداند.

در بازار سرمایه ایران به دلیل ملاحظات قانونی و شرعی، ابزارهایی مانند اوراق مشارکت، اسناد خزانه اسلامی (اخزا)، صکوک اجاره، صکوک مرابحه، صکوک منفعت و سایر اوراق بدهی نقش مشابه اوراق قرضه در بازارهای بین‌المللی را ایفا می‌کنند. بنابراین هرچند در ادبیات مالی از اصطلاح اوراق قرضه استفاده می‌شود، در عمل سرمایه‌گذاران ایرانی بیشتر با اوراق بدهی و صکوک سروکار دارند. هر ورقه اوراق بدهی معمولاً دو جریان نقدی اصلی برای سرمایه‌گذار ایجاد می‌کند:

• سودهای دوره‌ای یا کوپن
• بازپرداخت ارزش اسمی در تاریخ سررسید

تمام محاسبات مربوط به بازده و ارزش اوراق بر پایه همین دو جریان نقدی انجام می‌شود.

بازده اوراق قرضه چیست؟

بازده اوراق قرضه (Bond Yield) نشان می‌دهد سرمایه‌گذار از خرید یک ورقه اوراق بدهی چه میزان سود کسب می‌کند. بسیاری از افراد تصور می‌کنند نرخ کوپن همان بازده سرمایه‌گذاری است، اما این تصور همیشه درست نیست.

فرض کنید دو اوراق هر دو نرخ سود ۲۰ درصد دارند، اما یکی با قیمت ۹۵۰ هزار تومان و دیگری با قیمت یک میلیون و پنجاه هزار تومان معامله می‌شود. در این حالت بازده واقعی این دو اوراق یکسان نخواهد بود؛ زیرا قیمت خرید سرمایه‌گذار متفاوت است. به همین دلیل تحلیلگران مالی برای ارزیابی اوراق معمولاً به جای نرخ کوپن، از معیارهای دقیق‌تری مانند بازده جاری و بازده تا سررسید (YTM) استفاده می‌کنند.

مهم‌ترین انواع بازده اوراق قرضه

برای تحلیل اوراق بدهی، چهار نوع بازده بیشتر از سایر معیارها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بازده اسمی (Nominal Yield)

بازده اسمی همان نرخ سودی است که ناشر هنگام انتشار اوراق اعلام می‌کند. این نرخ بر اساس ارزش اسمی اوراق محاسبه می‌شود و در طول عمر اوراق ثابت باقی می‌ماند. برای مثال اگر ارزش اسمی یک ورقه یک میلیون تومان و نرخ کوپن آن ۲۰ درصد باشد، سرمایه‌گذار سالانه ۲۰۰ هزار تومان سود دریافت خواهد کرد.

بازده جاری (Current Yield)

بازده جاری نشان می‌دهد سود نقدی سالانه نسبت به قیمت فعلی اوراق چقدر است. اگر قیمت اوراق در بازار تغییر کند، بازده جاری نیز تغییر خواهد کرد؛ حتی اگر نرخ کوپن ثابت باشد. فرمول محاسبه بازده جاری به شرح زیر است:

بازده جاری = سود سالانه (کوپن) ÷ قیمت روز اوراق

برای مثال فرض کنید که قیمت بازار اوراق ۹۵۰ هزار تومان و سود سالانه آن ۱۰۰ هزار تومان است. در این صورت:

بازده جاری = 100,000 ÷ 950,000 = 10.52 درصد

بازده جاری معیار مناسبی برای مقایسه سریع اوراق است، اما افزایش یا کاهش قیمت اوراق تا زمان سررسید را در نظر نمی‌گیرد؛ به همین دلیل معیار کاملی برای تصمیم‌گیری نیست.

بازده تا سررسید (YTM) چیست؟

Yield to Maturity یا بازده تا سررسید مهم‌ترین شاخص ارزیابی اوراق قرضه است. YTM نشان می‌دهد اگر سرمایه‌گذار اوراق را تا پایان سررسید نگهداری کند و تمام سودهای دریافتی را دوباره با همان نرخ سرمایه‌گذاری کند، میانگین بازده سالانه او چقدر خواهد بود. به همین دلیل تقریباً تمام تحلیلگران حرفه‌ای بازار بدهی از YTM برای مقایسه اوراق مختلف استفاده می‌کنند.

بازده تا سررسید سه عامل سودهای دوره‌ای، اختلاف قیمت خرید با ارزش اسمی و مدت‌زمان باقی‌مانده تا سررسید را هم‌زمان در نظر می‌گیرد. به همین دلیل از بازده جاری دقیق‌تر است.

نحوه محاسبه بازده تا سررسید (YTM)

محاسبه دقیق YTM معمولاً از طریق ماشین‌حساب‌های مالی، نرم‌افزارهای اکسل یا ماشین‌حساب‌های آنلاین انجام می‌شود؛ زیرا این نرخ از حل معادله ارزش فعلی جریان‌های نقدی به دست می‌آید. در این روش، ارزش فعلی تمام کوپن‌های آینده و مبلغی که در سررسید دریافت می‌شود، با قیمت فعلی اوراق برابر قرار می‌گیرد و نرخ بازده استخراج می‌شود. به همین دلیل هرچه قیمت اوراق کمتر از ارزش اسمی باشد، معمولاً نرخ YTM افزایش پیدا می‌کند و برعکس.

ارزش واقعی اوراق قرضه چگونه محاسبه می‌شود؟

ارزش یک اوراق بدهی برابر است با ارزش فعلی تمام جریان‌های نقدی آینده آن. این جریان‌های نقدی شامل دو بخش هستند: تمام سودهای دوره‌ای و ارزش اسمی که در پایان سررسید پرداخت می‌شود. اگر ارزش محاسبه‌شده بیشتر از قیمت بازار باشد، اوراق کمتر از ارزش واقعی معامله می‌شود و می‌تواند فرصت سرمایه‌گذاری مناسبی باشد.

در مقابل اگر قیمت بازار از ارزش ذاتی بیشتر باشد، احتمال بیش‌ارزش‌گذاری اوراق وجود دارد. به همین دلیل سرمایه‌گذاران حرفه‌ای همیشه قبل از خرید، ارزش ذاتی اوراق را محاسبه می‌کنند. بازده اوراق تنها به نرخ سود وابسته نیست و عوامل مختلفی می‌توانند آن را افزایش یا کاهش دهند. مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

• نرخ بهره بازار
• نرخ تورم
• اعتبار ناشر
• مدت‌زمان سررسید
• قیمت روز اوراق
• عرضه و تقاضا در بازار
• نقدشوندگی اوراق

هر تغییری در این عوامل می‌تواند بازده مورد انتظار سرمایه‌گذاران را تغییر دهد.

ریسک اوراق قرضه چیست؟

اگرچه اوراق قرضه در گروه سرمایه‌گذاری‌های کم‌ریسک قرار می‌گیرند، اما این به معنای بدون ریسک بودن آن‌ها نیست. تغییر نرخ بهره، تورم یا مشکلات مالی ناشر می‌تواند بازده واقعی سرمایه‌گذار را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل پیش از خرید اوراق بدهی باید علاوه بر بازده، انواع ریسک آن نیز بررسی شود. مهم‌ترین ریسک‌های اوراق قرضه عبارتنداز:

ریسک نکول (Credit Risk)

ریسک نکول زمانی ایجاد می‌شود که ناشر اوراق نتواند سودهای دوره‌ای یا اصل مبلغ اوراق را در موعد مقرر پرداخت کند. هرچه اعتبار ناشر کمتر باشد، احتمال وقوع این ریسک بیشتر خواهد بود.

ریسک نرخ بهره (Interest Rate Risk)

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اوراق قرضه، رابطه معکوس قیمت و نرخ بهره است. زمانی که نرخ بهره افزایش پیدا می‌کند، قیمت اوراق موجود در بازار کاهش می‌یابد و برعکس. به همین دلیل دارندگان اوراق بلندمدت معمولاً بیش از سایر سرمایه‌گذاران در معرض ریسک نرخ بهره قرار دارند.

ریسک تورم (Inflation Risk)

افزایش نرخ تورم باعث کاهش قدرت خرید سودهای دریافتی از اوراق قرضه می‌شود. اگر نرخ تورم از بازده اوراق بیشتر باشد، بازده واقعی سرمایه‌گذار کاهش خواهد یافت.

ریسک نقدشوندگی (Liquidity Risk)

برخی اوراق بدهی حجم معاملات کمی دارند و ممکن است فروش آن‌ها در زمان موردنیاز با دشواری یا کاهش قیمت همراه باشد. این موضوع به عنوان ریسک نقدشوندگی شناخته می‌شود.

ریسک سرمایه‌گذاری مجدد (Reinvestment Risk)

سرمایه‌گذار ممکن است سودهای دوره‌ای دریافتی را نتواند با همان نرخ قبلی دوباره سرمایه‌گذاری کند. این موضوع باعث می‌شود بازده نهایی کمتر از مقدار مورد انتظار باشد.

Duration چیست؟

Duration یکی از مهم‌ترین معیارهای اندازه‌گیری ریسک اوراق قرضه است. این شاخص نشان می‌دهد قیمت اوراق نسبت به تغییرات نرخ بهره تا چه اندازه حساس است. هرچه مقدار Duration بیشتر باشد، با تغییر نرخ بهره، قیمت اوراق نیز نوسان بیشتری خواهد داشت.

به همین دلیل سرمایه‌گذاران نهادی، صندوق‌های درآمد ثابت و مدیران پرتفوی همواره علاوه بر YTM، مقدار Duration را نیز بررسی می‌کنند.

رابطه قیمت اوراق قرضه و نرخ بهره

یکی از اصول اساسی بازار بدهی این است که قیمت اوراق و نرخ بهره در جهت مخالف یکدیگر حرکت می‌کنند. فرض کنید امروز اوراقی با نرخ سود ۱۸ درصد در اختیار دارید. اگر فردا اوراق جدیدی با سود ۲۴ درصد منتشر شود، سرمایه‌گذاران تمایل بیشتری به خرید اوراق جدید خواهند داشت؛ بنابراین برای فروش اوراق قدیمی، باید قیمت آن کاهش یابد تا بازده آن با شرایط جدید بازار هماهنگ شود. به همین دلیل، پیش‌بینی روند نرخ بهره یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت در سرمایه‌گذاری روی اوراق بدهی است.

بورس بهتر است یا اوراق قرضه؟

انتخاب بین سهام و اوراق قرضه به میزان ریسک‌پذیری و اهداف سرمایه‌گذاری بستگی دارد. افرادی که به دنبال درآمد ثابت و ریسک کمتر هستند معمولاً اوراق بدهی را انتخاب می‌کنند، در حالی که سرمایه‌گذاران ریسک‌پذیرتر ممکن است سهام را برای کسب بازده بالاتر ترجیح دهند.

در عمل بسیاری از سرمایه‌گذاران حرفه‌ای از ترکیب سهام و اوراق با درآمد ثابت برای مدیریت ریسک پرتفوی خود استفاده می‌کنند.

آنچه پیش از خرید اوراق قرضه باید بدانید

محاسبه بازده و ریسک اوراق قرضه یکی از مهم‌ترین مراحل تحلیل اوراق بدهی است. بررسی نرخ کوپن به‌تنهایی نمی‌تواند معیار مناسبی برای تصمیم‌گیری باشد و سرمایه‌گذاران حرفه‌ای معمولاً از شاخص‌هایی مانند بازده جاری (Current Yield)، بازده تا سررسید (YTM) و Duration برای ارزیابی دقیق‌تر استفاده می‌کنند. همچنین عواملی مانند نرخ بهره، تورم، اعتبار ناشر و مدت‌زمان سررسید می‌توانند بر بازده و ریسک سرمایه‌گذاری اثر قابل توجهی داشته باشند.

بنابراین پیش از خرید هر نوع اوراق بدهی، بهتر است علاوه بر نرخ سود، ارزش واقعی اوراق، ریسک‌های موجود و شرایط اقتصادی را نیز بررسی کنید تا تصمیمی آگاهانه و متناسب با اهداف سرمایه‌گذاری خود بگیرید. امیدواریم که این محتوا از آکادمی پاداش سرمایه برای شما مفید باشد.

سوالات متداول نحوه محاسبه بازده و ریسک اوراق قرضه