گزارش شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بانک مرکزی در خرداد ۱۴۰۵، از بازگشت معنادار فشار تورمی در اقتصاد شهری ایران حکایت دارد. شاخص کل قیمت مصرفکننده در خرداد ۱۴۰۵ به عدد ۷۱۶٫۶ رسیده است. در همین ماه، تورم ماهانه ۷٫۴ درصد، تورم نقطهبهنقطه ۸۳٫۱ درصد و تورم دوازدهماهه ۵۷٫۷ درصد ثبت شده است. قرار گرفتن همزمان این سه نرخ در سطوح بالا نشان میدهد تورم خرداد صرفاً یک افزایش مقطعی در سطح قیمتها نیست، بلکه بخشی از روند بازشتابگیری تورم پس از دوره کاهش نسبی سال ۱۴۰۳ است.
در ارزیابی روند بلندتر، نقطه چرخش تورم از نیمه دوم سال ۱۴۰۴ آشکار میشود. تورم نقطهای پس از کاهش تا ۳۳٫۸ درصد در آذر ۱۴۰۳، در مسیر افزایشی قرار گرفت و در خرداد ۱۴۰۵ به ۸۳٫۱ درصد رسید. تورم دوازدهماهه نیز پس از ثبت کف ۳۵٫۴ درصدی در بهمن ۱۴۰۳، تا خرداد ۱۴۰۵ به ۵۷٫۷ درصد افزایش یافت. این حرکت همزمان تورم نقطهای و دوازدهماهه، از تغییر جهت انتظارات قیمتی و تقویت فشارهای هزینهای در اقتصاد حکایت دارد.
در افق کوتاهمدت نیز شدت تورم قابل توجه است. میانگین تورم ماهانه در کل بازه اسفند ۱۴۰۱ تا خرداد ۱۴۰۵ حدود ۳٫۶ درصد بوده، اما این میانگین در بهار ۱۴۰۵ به حدود ۷٫۶ درصد رسیده است. نرخهای ماهانه ۷٫۰ درصد در فروردین، ۸٫۵ درصد در اردیبهشت و ۷٫۴ درصد در خرداد باعث شده سطح عمومی قیمتها فقط در سه ماه نخست سال حدود ۲۴٫۷ درصد افزایش یابد.
تحولات تورم نقطهای و دوازدهماهه در ماه های مختلف
تورم نقطهبهنقطه در دوره مورد بررسی رفتار سهمرحلهای داشته است. در اسفند ۱۴۰۱ این نرخ ۵۹٫۹ درصد بود. سپس طی سال ۱۴۰۲ مسیر نزولی گرفت و تا اسفند همان سال به ۳۶٫۲ درصد رسید. این روند در بخش عمده سال ۱۴۰۳ نیز ادامه یافت و تورم نقطهای در آذر ۱۴۰۳ به کف ۳۳٫۸ درصد کاهش پیدا کرد. این سطح، پایینترین مقدار تورم نقطهای در کل بازه بررسیشده است. با وجود این، از زمستان ۱۴۰۳ جهت حرکت تغییر کرد؛ تورم نقطهای در بهمن ۱۴۰۳ به ۳۸٫۰ درصد و در اسفند همان سال به ۳۹٫۷ درصد رسید. این افزایش، نخستین نشانه خروج تورم از مسیر کاهشی بود.
در سال ۱۴۰۴ مسیر افزایشی تثبیت شد. تورم نقطهای از ۴۱٫۴ درصد در فروردین ۱۴۰۴ به ۴۹٫۹ درصد در آذر، ۵۴٫۹ درصد در دی، ۶۲٫۲ درصد در بهمن و ۶۲٫۱ درصد در اسفند رسید. در بهار ۱۴۰۵ نیز شتاب افزایش بیشتر شد؛ تورم نقطهای در فروردین ۶۷٫۰ درصد، در اردیبهشت ۷۷٫۲ درصد و در خرداد ۸۳٫۱ درصد ثبت شد. این عدد بالاترین نرخ تورم نقطهای در کل دوره است و نشان میدهد سطح قیمتها در خرداد ۱۴۰۵ نسبت به خرداد ۱۴۰۴ بیش از ۸۳ درصد افزایش یافته است.
تورم دوازدهماهه نیز با وقفه زمانی مشابهی حرکت کرده است. این نرخ از ۵۳٫۱ درصد در اسفند ۱۴۰۱ به ۴۷٫۴ درصد در اسفند ۱۴۰۲ رسید و سپس در بهمن ۱۴۰۳ کف ۳۵٫۴ درصدی را ثبت کرد. کاهش تورم دوازدهماهه در سال ۱۴۰۳ عمدتاً بازتاب افت تورم نقطهای در ماههای پیشین بود. اما از اسفند ۱۴۰۳ و در ادامه طی سال ۱۴۰۴، مسیر این شاخص نیز صعودی شد؛ بهطوری که تورم دوازدهماهه از ۳۵٫۸ درصد در اسفند ۱۴۰۳ به ۴۸٫۳ درصد در اسفند ۱۴۰۴ و سپس به ۵۷٫۷ درصد در خرداد ۱۴۰۵ رسید.
فاصله میان تورم نقطهای و دوازدهماهه در خرداد ۱۴۰۵ از نظر تحلیلی اهمیت دارد. تورم نقطهای ۸۳٫۱ درصدی بهمراتب بالاتر از تورم دوازدهماهه ۵۷٫۷ درصدی قرار گرفته است. این فاصله بیانگر آن است که نرخهای جدیدتر افزایش قیمت از میانگین دوازدهماهه جلوتر حرکت میکنند.
تمرکز فشار های قیمتی در اقتصاد
تورم ماهانه برای تحلیل کوتاهمدت از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا نسبت به شوکهای ارزی، هزینهای، انتظاری و سیاستی واکنش سریعتری نشان میدهد. در بازه اسفند ۱۴۰۱ تا خرداد ۱۴۰۵، میانگین تورم ماهانه حدود ۳٫۶ درصد بوده است. کمترین تورم ماهانه در بهمن ۱۴۰۲ با نرخ ۱٫۰ درصد ثبت شده و بیشترین مقدار آن در اردیبهشت ۱۴۰۵ با نرخ ۸٫۵ درصد مشاهده میشود. فاصله زیاد میان کف و سقف تورم ماهانه نشان میدهد اقتصاد از مرحله تعدیل نسبی در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ وارد مرحله افزایش شدید فشارهای قیمتی در پایان ۱۴۰۴ و ابتدای ۱۴۰۵ شده است.
در سال ۱۴۰۲ تورم ماهانه عمدتاً در محدودهای پایینتر از سالهای بعد قرار داشت. پس از نرخ ۵٫۱ درصدی اسفند ۱۴۰۱، تورم ماهانه در بیشتر ماههای ۱۴۰۲ بین ۱٫۰ تا ۳٫۵ درصد نوسان کرد. نرخهای ۱٫۰ درصد در بهمن ۱۴۰۲ و ۱٫۹ درصد در اسفند همان سال نشان میداد فشار ماهانه قیمتها در پایان سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است. در سال ۱۴۰۳ نیز اگرچه در برخی ماهها نرخهای بالاتری ثبت شد، اما میانگین تورم ماهانه در کل سال حدود ۲٫۸ درصد باقی ماند.
تغییر مهم در سال ۱۴۰۴ اتفاق افتاد. میانگین تورم ماهانه این سال به حدود ۴٫۱ درصد رسید. در نیمه نخست ۱۴۰۴ نرخها بیشتر در محدوده ۳ تا ۴ درصد قرار داشتند، اما از پاییز و بهویژه زمستان، فشارهای قیمتی افزایش یافت. تورم ماهانه در دی ۱۴۰۴ به ۵٫۷ درصد و در بهمن به ۸٫۴ درصد رسید. این دو نرخ بالا نقش مهمی در افزایش تورم نقطهای و دوازدهماهه داشتند، زیرا تکرار نرخهای ماهانه بالا بهسرعت در شاخصهای بلندمدتتر منعکس میشود.
بهار ۱۴۰۵ نقطه تمرکز فشارهای ماهانه است. تورم ماهانه در فروردین ۷٫۰ درصد، در اردیبهشت ۸٫۵ درصد و در خرداد ۷٫۴ درصد بوده است. هرچند تورم ماهانه خرداد نسبت به اردیبهشت کاهش عددی داشته، اما سطح ۷٫۴ درصدی همچنان بسیار بالاتر از میانگین کل دوره است. بنابراین کاهش خرداد نسبت به اردیبهشت نباید بهعنوان نشانه بازگشت ثبات تفسیر شود. قرار گرفتن سه نرخ ماهانه پیاپی در محدوده بالای ۷ درصد، تصویر روشنتری از شدت موج تورمی بهار ۱۴۰۵ ارائه میکند.
تورم کالا و خدمات در حال صعود به قله های تازه
تفکیک تورم کالا و خدمات نشان میدهد موج اخیر تورم در اقتصاد شهری ایران منشأ یکسانی نداشته و فشار اصلی از سمت کالاها وارد شاخص کل شده است. در خرداد ۱۴۰۴، تورم دوازدهماهه خدمات ۴۱٫۰ درصد و تورم دوازدهماهه کالاها ۳۳٫۳ درصد بود. یعنی در ابتدای دوره، خدمات تورم بالاتری از کالاها داشتند. اما در ادامه مسیر این دو گروه از هم جدا شد. تورم دوازدهماهه کالاها از ۳۳٫۳ درصد در خرداد ۱۴۰۴ به ۷۹٫۴ درصد در خرداد ۱۴۰۵ رسید، در حالی که تورم دوازدهماهه خدمات از ۴۱٫۰ درصد به ۳۸٫۰ درصد کاهش یافت.
این تغییر ترکیب اهمیت زیادی دارد. شکاف تورم دوازدهماهه کالا و خدمات از منفی ۷٫۷ واحد درصد در خرداد ۱۴۰۴ به مثبت ۴۱٫۴ واحد درصد در خرداد ۱۴۰۵ رسیده است. در ابتدای دوره، خدمات با سرعت بیشتری از کالاها گران میشدند، اما در انتهای دوره کالاها با فاصله زیادی جلو افتادند. این الگو با ویژگیهای اقتصاد تورمی و اثرپذیری سریعتر کالاها از نرخ ارز، هزینه واردات، قیمت مواد اولیه، اختلالات زنجیره تأمین و انتظارات تورمی سازگار است. خدمات معمولاً به دلیل چسبندگی قراردادها، دستمزدها، اجارهها و هزینههای جاری، با وقفه بیشتری تعدیل میشوند.
تورم نقطهای کالا و خدمات واگرایی شدیدتری را نشان میدهد. تورم نقطهای کالاها از ۴۲٫۵ درصد در خرداد ۱۴۰۴ به ۱۲۱٫۹ درصد در خرداد ۱۴۰۵ افزایش یافته است. در مقابل، تورم نقطهای خدمات از ۳۸٫۲ درصد به ۴۵٫۷ درصد رسیده است. به این ترتیب، فاصله تورم نقطهای کالا و خدمات در خرداد ۱۴۰۵ به ۷۶٫۲ واحد درصد رسیده است. این شکاف نشان میدهد افزایش تورم کل در خرداد ۱۴۰۵ بیش از هر چیز از مسیر کالاها تغذیه شده است.
در تورم ماهانه نیز همین وضعیت مشاهده میشود. میانگین تورم ماهانه کالاها در بازه خرداد ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵ حدود ۶٫۸ درصد بوده، در حالی که میانگین تورم ماهانه خدمات حدود ۳٫۲ درصد است. بالاترین تورم ماهانه کالاها در بهمن ۱۴۰۴ با نرخ ۱۳٫۸ درصد ثبت شده است. پس از آن نیز تورم ماهانه کالاها در فروردین، اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۵ بهترتیب ۹٫۵ درصد، ۱۰٫۰ درصد و ۸٫۷ درصد باقی مانده است. خدمات نیز در بهار ۱۴۰۵ نشانههایی از افزایش شدیدتر را نشان دادهاند؛ تورم ماهانه خدمات در فروردین ۳٫۸ درصد، در اردیبهشت ۶٫۴ درصد و در خرداد ۵٫۴ درصد بوده است.
