جام جهانی ۲۰۲۶ فقط بزرگترین رویداد فوتبالی جهان نیست؛ اگر از زاویهای متفاوت به آن نگاه کنیم، این تورنمنت میتواند نقشهای فشرده از نابرابری توسعه در جهان نیز باشد. تیمهایی که در زمین فوتبال مقابل یکدیگر قرار میگیرند، در واقع نماینده اقتصادها، نظامهای آموزشی، سطح سلامت و کیفیت زندگی جوامع خود هستند. وقتی کشوری مانند نروژ با شاخص توسعه انسانی ۰٫۹۷۲ وارد میدان میشود و در سوی دیگر کشورهایی مانند سنگال با شاخص ۰٫۵۳۰ قرار دارند، فوتبال به صحنهای تبدیل میشود که دو جهان متفاوت از نظر رفاه انسانی در آن با هم برخورد میکنند.
به گزارش آکادمی پاداش جام جهانی همواره محل تلاقی فرهنگها، اقتصادها و روایتهای مختلف بوده است. اما در پس هیجان گلها و رقابتها، یک لایه کمتر دیدهشده نیز وجود دارد؛ سطح توسعه انسانی کشورهایی که در این رقابت شرکت میکنند. بررسی دادههای شاخص توسعه انسانی کشورهای حاضر در جام جهانی ۲۰۲۶ نشان میدهد که این رقابت در واقع بازتابی از شکافهای توسعهای جهان امروز است؛ شکافهایی که از اسکاندیناوی ثروتمند تا بخشهایی از آفریقا امتداد پیدا میکند.
شاخص توسعه انسانی چیست و چه چیزی را اندازه میگیرد؟
شاخص توسعه انسانی یا HDI (Human Development Index) یکی از مهمترین شاخصهایی است که برای سنجش کیفیت زندگی در کشورها استفاده میشود. این شاخص توسط برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) طراحی شده تا توسعه را فراتر از صرفاً رشد اقتصادی اندازهگیری کند. برخلاف تولید ناخالص داخلی که عمدتاً به اندازه اقتصاد توجه دارد، HDI تلاش میکند نشان دهد مردم یک کشور تا چه حد از فرصتهای زندگی سالم، آموزش مناسب و استاندارد معیشت قابل قبول برخوردارند. این شاخص از ترکیب سه مؤلفه اصلی به دست میآید:
- سلامت: امید به زندگی در بدو تولد
- آموزش: میانگین سالهای تحصیل و سالهای مورد انتظار تحصیل
- درآمد: درآمد سرانه ملی بر اساس برابری قدرت خرید
عدد نهایی این شاخص بین صفر تا یک قرار میگیرد. هرچه این عدد به یک نزدیکتر باشد، سطح توسعه انسانی در آن کشور بالاتر ارزیابی میشود. به طور کلی کشورها در چهار سطح اصلی طبقهبندی میشوند: توسعه بسیار بالا، توسعه بالا، توسعه متوسط و توسعه پایین.
جام جهانی ۲۰۲۶؛ میدان برخورد دو جهان توسعه
اگر شاخص توسعه انسانی کشورهای حاضر در جام جهانی ۲۰۲۶ را کنار هم قرار دهیم، تصویری جالب از شکافهای توسعه در جهان شکل میگیرد. در یک سوی طیف، کشورهای اروپای شمالی قرار دارند که از بالاترین سطح رفاه انسانی برخوردارند. در سوی دیگر، برخی کشورهای آفریقایی دیده میشوند که هنوز در حال عبور از مراحل اولیه توسعه اقتصادی و اجتماعی هستند.
بالاترین شاخص توسعه انسانی در میان تیمهای حاضر مربوط به نروژ و سوئیس با عدد ۰٫۹۷۲ است. در مقابل، سنگال با شاخص ۰٫۵۳۰ در پایینترین بخش این جدول قرار میگیرد. فاصله میان این دو عدد حدود ۰٫۴۴ واحد است؛ اختلافی که در مقیاس HDI بسیار بزرگ محسوب میشود و معمولاً نشاندهنده تفاوت چند دههای در سطح توسعه اجتماعی و اقتصادی است.
به بیان دیگر، تیمهایی که در زمین فوتبال تنها ۹۰ دقیقه با یکدیگر رقابت میکنند، ممکن است از نظر کیفیت زندگی شهروندان خود در دو سر طیف توسعه جهانی قرار داشته باشند.
اروپا؛ قارهای با بالاترین سطح توسعه انسانی
بخش بزرگی از تیمهای اروپایی حاضر در جام جهانی در طبقه توسعه انسانی بسیار بالا قرار میگیرند. این کشورها نه تنها اقتصادهای پیشرفتهای دارند، بلکه در شاخصهایی مانند آموزش عمومی، خدمات درمانی و رفاه اجتماعی نیز در سطح بالایی قرار دارند. در میان تیمهای اروپایی، چند کشور با اعداد بسیار بالا دیده میشوند:
- نروژ: ۰٫۹۷۲
- سوئیس: ۰٫۹۷۲
- آلمان: ۰٫۹۵۹
- سوئد: ۰٫۹۵۹
- هلند: ۰٫۹۵۵
- بلژیک: ۰٫۹۵۱
- بریتانیا: ۰٫۹۴۶
این کشورها علاوه بر شاخص توسعه انسانی بالا، از نظر درآمد سرانه نیز در میان ثروتمندترین اقتصادهای جهان قرار دارند. برای مثال درآمد سرانه در نروژ و سوئیس به بیش از ۷۰ هزار دلار میرسد. چنین سطحی از رفاه اقتصادی به توسعه زیرساختهای ورزشی نیز کمک میکند. لیگهای حرفهای قدرتمند، آکادمیهای فوتبال پیشرفته و سرمایهگذاری بلندمدت در استعدادهای جوان، بخشی از مزیت ساختاری فوتبال اروپا را توضیح میدهد. با این حال، تاریخ فوتبال نشان میدهد که توسعه اقتصادی بالا همیشه به موفقیت در جام جهانی منجر نمیشود. کشورهایی مانند بلژیک یا سوئیس با وجود سطح بالای رفاه، هنوز به قهرمانی جهان نرسیدهاند.
آمریکای لاتین؛ جایی که فوتبال از اقتصاد جلو میزند
اگر اروپا نماد رفاه اقتصادی در فوتبال باشد، آمریکای لاتین نمونهای از قدرت فوتبالی در شرایط توسعه متوسط است. بسیاری از کشورهای این منطقه شاخص توسعه انسانی پایینتر از اروپا دارند، اما در زمین فوتبال از قدرتمندترین تیمهای جهان محسوب میشوند. برای نمونه:
- آرژانتین: ۰٫۸۶۵
- اروگوئه: ۰٫۸۶۲
- برزیل: ۰٫۷۶۶
- مکزیک: ۰٫۷۸۹
- کلمبیا: ۰٫۷۸۸
برزیل، پرافتخارترین تیم تاریخ جام جهانی، شاخص توسعه انسانی پایینتری نسبت به بسیاری از کشورهای اروپایی دارد. این موضوع نشان میدهد فوتبال الزاماً تابع مستقیم سطح توسعه اقتصادی نیست. در بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین، فوتبال بخشی از فرهنگ عمومی و هویت اجتماعی است. زمینهای خاکی، باشگاههای محلی و شبکه گسترده استعدادیابی، محیطی ایجاد کردهاند که در آن استعدادهای فوتبالی میتوانند حتی در شرایط اقتصادی دشوار نیز شکوفا شوند.
آفریقا؛ فوتبال به عنوان مسیر امید
در میان تیمهای حاضر در جام جهانی، کشورهای آفریقایی بیشترین چالشهای توسعه انسانی را تجربه میکنند. شاخصهای آموزشی، درآمد سرانه و دسترسی به خدمات بهداشتی در بسیاری از این کشورها پایینتر از میانگین جهانی است. نمونههایی از شاخص توسعه انسانی در این منطقه عبارتند از:
- مراکش: ۰٫۷۱۰
- تونس: ۰٫۷۴۶
- مصر: ۰٫۷۵۴
- غنا: ۰٫۶۲۸
- ساحل عاج: ۰٫۵۸۲
- کنگو: ۰٫۵۵۲
- سنگال: ۰٫۵۳۰
با این حال، فوتبال در آفریقا اغلب به عنوان مسیری برای تحرک اجتماعی دیده میشود. بسیاری از بازیکنان بزرگ فوتبال جهان از همین کشورها برخاستهاند و در لیگهای اروپایی درخشیدهاند. موفقیت تاریخی مراکش در جام جهانی ۲۰۲۲ که به نیمهنهایی رسید، نمونهای از ظرفیت فوتبال برای شکستن مرزهای اقتصادی است. چنین موفقیتهایی نه تنها غرور ملی ایجاد میکند، بلکه توجه جهانی را نیز به این کشورها جلب میکند.
جایگاه ایران در میان کشورهای حاضر در جام جهانی
ایران با شاخص توسعه انسانی ۰٫۷۹۹ در مرز میان «توسعه متوسط رو به بالا» و «توسعه بالا» قرار میگیرد. این جایگاه ایران را در میانه طیف کشورهای حاضر در جام جهانی قرار میدهد. در مقایسه منطقهای، وضعیت ایران چنین است:
- عربستان سعودی: ۰٫۹۰۰
- قطر: ۰٫۸۸۶
- ترکیه: ۰٫۸۵۳
- ایران: ۰٫۷۹۹
این اعداد نشان میدهد ایران از نظر توسعه انسانی بالاتر از بسیاری از کشورهای آفریقایی قرار دارد، اما هنوز فاصله قابل توجهی با اقتصادهای پیشرفته اروپا و برخی کشورهای ثروتمند خاورمیانه دارد. در فوتبال نیز وضعیت مشابهی دیده میشود. ایران تیمی رقابتی در سطح آسیا است و در جام جهانی حضور مستمر دارد، اما برای رسیدن به مراحل بالاتر این رقابت هنوز با چالشهایی روبهرو است.
پنج سطح توسعه در میان تیمهای جام جهانی
با نگاه به دادههای موجود، کشورهای حاضر در جام جهانی را میتوان در پنج خوشه توسعهای قرار داد:
توسعه بسیار بالا (بالاتر از ۰٫۹۳)
کشورهای اروپای شمالی و غربی مانند نروژ، سوئیس، آلمان، سوئد و هلند در این گروه قرار میگیرند.
توسعه بالا (۰٫۸۵ تا ۰٫۹۳)
کشورهایی مانند فرانسه، اسپانیا، پرتغال، کرواسی، آرژانتین و اروگوئه در این دسته جای دارند.
توسعه متوسط رو به بالا (۰٫۷۵ تا ۰٫۸۵)
ایران، مکزیک، کلمبیا، برزیل و اکوادور در این سطح دیده میشوند.
توسعه متوسط (۰٫۶۵ تا ۰٫۷۵)
مراکش، تونس، مصر و برخی کشورهای در حال توسعه در این دسته قرار دارند.
توسعه پایین (زیر ۰٫۶۵)
کشورهایی مانند غنا، ساحل عاج، کنگو و سنگال در این گروه قرار میگیرند.
این طبقهبندی نشان میدهد جام جهانی ۲۰۲۶ در واقع محل تلاقی همه سطوح توسعه جهانی است.
فوتبال؛ جایی که اقتصاد همیشه تعیینکننده نیست
اقتصاددانان معمولاً معتقدند سطح توسعه اقتصادی میتواند بر کیفیت زیرساختهای ورزشی تأثیر بگذارد. کشورهای ثروتمندتر معمولاً امکانات تمرینی بهتر، لیگهای حرفهای قویتر و سیستمهای استعدادیابی گستردهتری دارند. اما فوتبال همیشه از منطق اقتصادی پیروی نمیکند. تاریخ جام جهانی پر است از شگفتیهایی که در آن تیمهای کوچکتر توانستهاند قدرتهای بزرگ را شکست دهند. در واقع، فوتبال یکی از معدود عرصههایی است که در آن تفاوتهای عظیم اقتصادی و اجتماعی میتواند برای مدتی کوتاه بیاهمیت شود. در زمین بازی، آنچه تعیینکننده است تاکتیک، آمادگی بدنی، هماهنگی تیمی و گاهی شانس است.
جام جهانی به عنوان آینه توسعه جهانی
اگر جام جهانی را از زاویهای اقتصادی و اجتماعی ببینیم، این تورنمنت تصویری کوچک از جهان امروز است؛ جهانی که در آن کشورهایی با سطح رفاه بسیار بالا در کنار کشورهایی با چالشهای توسعهای جدی قرار گرفتهاند. شاخص توسعه انسانی به ما کمک میکند بفهمیم پشت هر تیم فوتبال، چه واقعیت اجتماعی و اقتصادیای قرار دارد. از رفاه اسکاندیناوی تا امید آفریقا، جام جهانی ۲۰۲۶ فقط رقابتی برای قهرمانی نیست؛ بلکه روایتی از مسیرهای متفاوت توسعه در جهان معاصر است و شاید همین تضاد میان جهانهای مختلف است که فوتبال را به جهانیترین بازی روی زمین تبدیل کرده است.
