به گزارش پاداش چرا برخی کشورها طی دو دهه به درآمدهای بالا میرسند، اما برخی دیگر با وجود منابع طبیعی فراوان همچنان دچار رکود یا نوسان هستند؟ پاسخ را باید در دیدگاه اقتصاد نهادگرا جستوجو کرد. این رویکرد تأکید میکند که رشد پایدار صرفاً نتیجه افزایش سرمایه یا نیروی کار نیست؛ بلکه ریشه اصلی آن در کیفیت نهادها است. نهادها همان قواعد رسمی و غیررسمیاند که رفتار اقتصادی را شکل میدهند و بستر اعتماد، پیشبینیپذیری و سرمایهگذاری بلندمدت را فراهم میکنند.
سه شاخص در میان همه مؤلفههای نهادی بیشترین تأثیر را دارند:
- حاکمیت قانون
- حقوق مالکیت
- آزادی اقتصادی
در ادامه، هر یک از این شاخصها را همراه با نمونههای واقعی بررسی میکنیم.
حاکمیت قانون؛ زیربنای اعتماد و پیشبینیپذیری
حاکمیت قانون یعنی قانون برای همه یکسان اجرا شود، تصمیمات حاکمیت ثبات داشته باشد، و فساد نتواند جای قانون را بگیرد. اقتصاد در چنین فضایی قابلپیشبینی میشود و ریسک فعالیتهای اقتصادی کاهش مییابد؛ و این کاهش ریسک یکی از مهمترین عناصر ایجاد رشد پایدار است.
نمونه گرجستان (۲۰۰۳ تا ۲۰۱۲)
پس از اصلاحات گسترده ضدفساد و بازطراحی ساختار اداری، گرجستان توانست در شاخص سهولت کسبوکار بانک جهانی از رتبه ۱۱۲ به رتبه ۹ برسد. همزمان درآمد سرانه بر اساس قدرت خرید، از حدود ۳,۹۰۰ دلار به بیش از ۹,۱۰۰ دلار افزایش یافت؛ یعنی رشد بیش از دو برابری در کمتر از یک دهه.
این تجربه نشان میدهد که تقویت حاکمیت قانون چگونه میتواند پایهای برای رشد پایدار و جهش اقتصادی فراهم کند.
حقوق مالکیت؛ امنیت دارایی، شرط لازم انباشت سرمایه
حقوق مالکیت زمانی معنا دارد که افراد و شرکتها مطمئن باشند داراییشان امن است و میتوانند نتیجه تلاش خود را بدون نگرانی از دست بدهند. امنیت مالکیت، رفتار اقتصادی را از کوتاهمدتگرایی به سرمایهگذاری بلندمدت تغییر میدهد و همین تغییر، زیربنای رشد پایدار محسوب میشود.
نمونه استونی (۱۹۹۵ تا ۲۰۱۰)
استونی با دیجیتالیکردن کامل نظام ثبت مالکیت و شفافسازی فرآیندهای اداری، اعتماد عمومی را به شکل چشمگیری افزایش داد. نتیجه این اصلاحات نهادی، جهشی بزرگ در اقتصاد بود: درآمد سرانه از حدود ۷,۰۰۰ دلار به بیش از ۲۳,۰۰۰ دلار رسید؛ یعنی بیش از سه برابر رشد در ۱۵ سال.
این مثال نشان میدهد که امنیت مالکیت تنها یک موضوع حقوقی نیست؛ بلکه موتور اصلی سرمایهگذاری و رشد پایدار است.
آزادی اقتصادی؛ افزایش رقابت و بهرهوری
آزادی اقتصادی زمانی معنا پیدا میکند که ورود به بازار ساده باشد، مقررات دستوپاگیر حداقلی باشند، تجارت آزاد باشد و قیمتها بر اساس رقابت شکل بگیرند. هرچه آزادی اقتصادی در یک کشور بیشتر باشد، نوآوری و بهرهوری نیز بیشتر میشود و اقتصاد در مسیر رشد پایدار قرار میگیرد.
نمونه ویتنام (۱۹۸۶ تا امروز)
اصلاحات «دویموی» اقتصاد دولتی و بسته ویتنام را به اقتصادی بازتر و رقابتیتر تبدیل کرد. توسعه صادرات صنعتی، افزایش جذب سرمایه خارجی و رشد شرکتهای تولیدی نتیجه این تغییرات بود. درآمد سرانه طی این دوره از حدود ۱۰۰ دلار به بیش از ۴,۰۰۰ دلار رسید؛ یعنی رشد ۴۰ برابری در مدت کمتر از سه دهه.
نمونه شیلی (دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰)
شیلی با آزادسازی تجارت، کاهش محدودیتهای اقتصادی و رقابتی کردن بازارها، توانست رشد پایدار ۵ تا ۷ درصدی را تجربه کند. طی حدود ۱۵ سال، درآمد سرانه این کشور سه برابر شد و شیلی به یکی از باثباتترین اقتصادهای منطقه تبدیل شد.
این روندها نشان میدهد آزادی اقتصادی محرک مستقیم بهرهوری و رشد پایدار است.
چرا این سه شاخص، پایه رشد پایدار هستند؟
تحقیقات متعدد اقتصاد نهادگرا، از جمله مطالعات گسترده بانک جهانی و پژوهشگران صاحبنام، نشان میدهد کشورهایی که در سه شاخص اصلی نهادگرایانه — حاکمیت قانون، امنیت مالکیت و آزادی اقتصادی — یک انحراف معیار بهتر از میانگین جهانی عمل میکنند، معمولاً ۲ تا ۳ برابر درآمد سرانه بالاتر دارند.
ترکیب این سه عامل، موتور رشد پایدار را تشکیل میدهد:
- حاکمیت قانون ریسک و عدماطمینان را کاهش میدهد.
- حقوق مالکیت انگیزه پسانداز، تولید و سرمایهگذاری را تقویت میکند.
- آزادی اقتصادی بهرهوری و رقابتپذیری را افزایش میدهد.
زمانی که این سه عامل در کنار هم قرار بگیرند، اقتصاد نهتنها رشد میکند، بلکه این رشد پایدار، قابلتکرار و بلندمدت خواهد بود.
جمعبندی: مسیر مشترک اقتصادهای موفق
کشورهایی مانند گرجستان، استونی، ویتنام و شیلی با وجود تفاوتهای جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی، یک مسیر مشترک را طی کردهاند: ساختن نهادهای سالم، شفاف و قابلاعتماد.
تجربه این کشورها نشان میدهد رشد پایدار یک اتفاق تصادفی یا مبتنی بر منابع طبیعی نیست؛ حاصل یک طراحی نهادی دقیق است.
برای رسیدن به رشد پایدار، اقتصاد باید از سه مسیر بهطور هماهنگ تقویت شود:
شفافیت قانون، امنیت مالکیت، و آزادی اقتصادی.
اینها دندههای اصلی موتور توسعهاند؛ هرگاه کنار هم فعال شوند، رشد پایدار آغاز میشود.
فرهنگ نجاتیان هستم، کارشناس ارشد اقتصاد.
علاقهمند به کاوش بازارها و راهی که بازار با آن دنیا را تغییر میدهد.
کوششم بر این است که با پژوهش در این مسیر دانش اقتصادی رو در جهان مالی پررنگتر کنم
